مهمترين كوههاي آذربايجان، رشته كوههاي قوسي شكل ارسباران واقع در ساحل رود ارس است. با قله «نشان كوه» به ارتفاع 3700 متر كه از سوي غرب به آرارات و از سوي شرق به كوههاي تالش متصل مي‌شود. اين رشته كوهها دنباله رشته كوههاي قفقاز به شمار مي‌آيند كه با درّه عميق رود ارس از يكديگر جدا مي‌شوند. در داخل فلات آذربايجان دو توده عظيم كوهستاني سهند و سبلان قرار گرفته كه هر دو از كوههاي آتشفشاني خاموش با چشمه‌هاي آب معدني فراوان هستند.

بلندترين قلّه سهند 3710 متر و بلندترين قلّه مستوراز برف سبلان 4811 متر ارتفاع دارد.

ماسيف عظيم البرز كه در دوران چين‌خوردگي آلپي تكوين يافته، با قللي مرتفع و درّه‌هايي عميق مانند سد عظيم قوسي شكل به طول تقريبي 600 كيلومتر بين درياي خزر و فلات مركزي ايران واقع شده است. اين ديوار عظيم در غرب با درّه عميق سفيدرود از كوههاي تالش جدا شده، از سوي شرق به كوههاي خراسان مي‌پيوندد. عريض‌ترين و مرتفع‌ترين ناحيه اين كوهستان قلّه دماوند به ارتفاع 5671 متر است و هر چه از دو سوي آن به طرف شرق و غرب پيش برويم، هم از ارتفاع و هم از عرض آن كاسته مي‌شود.

كوههاي خراسان در شمال شرقي ايران، دنباله كوههاي البرز، قسمت سوم از كوههاي شمالي ايران را تشكيل مي‌دهد. اين دسته از كوهها به صورت رشته قوسهاي موازي از شاه كوه آغاز مي‌‌شود و در جهت شمال غربي به جنوب شرقي تا هندوكش در افغانستان امتداد دارد. در ميان اين رشته كوههاي موازي، درّه‌ها و دشتهاي وسيع وجود دارد كه گاهي پهناي آنها در بعضي نقاط به حدود 200 كيلومتر مي‌رسد.

2ـ كوههاي غربي و جنوبي 

در سراسر غرب ايران، سلسله جبال عظيم ديوار مانندي به صورت موازي از رشته‌هاي طاقديسي كشيده شده كه از كوههاي آذربايجان، در شمال غرب ايران آغاز مي‌شود و به طرف جنوب و جنوب شرقي تا سلسله جبال مكران در بلوچستان امتداد مي‌يابد. اين سلسله جبال كه كوههاي زاگرس و شاخه‌هاي آن را تشكيل مي‌دهد، مجموعه پستي و بلنديهاي منظم و ويژه‌اي است كه در جنوب گسله‌هاي سراسري از كردستان جنوبي تا شمال تنگه هرمز گسترده شده است. زاگرس با جلگه‌هاي وسيع و دشتهاي پهناوري چون جلگه كرمانشاه در غرب و جلگه شيراز در جنوب، از هم جدا شده و به قسمتهاي شمالي، مركزي و جنوبي تقسيم مي‌شود.

ناحيه زاگرس شمالي كه در جنوب كوههاي آذربايجان قرار دارد بلندي ارتفاع آن نسبت به نواحي ديگر كمتر است و در مقابل درّه‌هاي تنگ متعدد و كوه و كمرهاي سخت‌تري دارد كه ارتباطها را مشكل مي‌كند.

زاگرس مركزي، مانند البرز مياني، مشتمل بر بسياري از قلل بلند است كه بيش از 3000 متر ارتفاع دارند و در بيشتر ايام سال در زير پوششي از برف مستورند. غالب اين كوهها پوشيده از جنگلهاي بلوط و نارون بوده و دامنه‌هاي آنها چراگاههاي وسيع و محل ييلاق ايلات و عشاير كرد، لر و بختياري است. مرتفع‌ترين ارتفاعات زاگرس به نام كوههاي بختياري در فاصله لرستان تا جلگه‌هاي شيراز واقع شده كه از يك سو به فلات داخلي مرتبط است و از سوي ديگر به جلگه‌هاي خوزستان و ساحل خليج فارس منتهي مي‌شود. بلندترين نقطه آن زردكوه، 4547 متر ارتفاع دارد.

در نواحي جنوبي ايران، رشته كوههاي ساحلي در امتداد خليج فارس و درياي عمان كشيده شده و تا بلوچستان امتداد دارد. ارتفاع رشته‌هاي جنوبي كم است و هر قدر به ساحل نزديك مي‌شود، از ارتفاع آن كاسته مي‌شود. مهم‌ترين كوههاي اين ناحيه تنگستان و لارستان است كه به سوي شرق كشيده و به كوههاي بشاگرد در ساحل درياي عمان متصل مي‌شوند.

بشاگرد با ارتفاع 2161 متر در جنوب باتلاق جازموريان با جهت شرقي ـ غربي كشيده شده و تقسيم‌كننده آب ميان درياي عمان و جازموريان است. اين كوهها عموماً خشك‌اند و فاقد پوشش گياهي و داراي گردنه‌ها و گذرگاههاي صعب‌العبور هستند.

3ـ كوههاي شرقي 

در مشرق ايران، از خراسان در شمال تا بلوچستان در جنوب، ارتفاعات متعددي وجود دارد كه مي‌توان آنها را در سه واحد نسبتاً بزرگ كوهستاني خلاصه كرد: يكي واحد كوهستاني جام مركب از ارتفاعات باخرز، كوه سرخ، كوه سياه، كوه هشتادان در جنوب خراسان كه اين دسته از كوهها با اشكوبهاي صخيم از ورقه‌هاي نمك و سنگ آهك تشكيل يافته و عموماً جهت شرقي ـ غربي دارند. ديگري كوهها قائن در جنوب جام كه به سبب قلّت بارندگي از مشخصات آن، خشكي و برهنگي است. ارتفاعات معروف آن كوه كلات، كوه سليمان، كوه آهنگران و شاه كوه است. اين دسته از كوهها در جهت شمال غربي ـ جنوب شرقي امتداد داشته و در جنوب شرقي به دشت لوت منتهي مي‌شوند. دسته سوم سلسله جبال مكران در بلوچستان است كه از حوالي زابل در سيستان آغاز مي‌شود و تا ناحيه چهل پشت، آخرين نقطه سرحدي ايران در بلوچستان امتداد مي‌يابد. ارتفاعات مهم آن، كوه پلنگان، كوه ملك سياه، كوه آتشفشان خاموش تفتان به ارتفاع 4050 متر است.

4ـ كوههاي مركزي

كوههاي مركزي ايران از تعدادي ارتفاعات غيرمنقطع رشته مانند در جهت شمال غربي به جنوب شرقي از حوالي كاشان تا فلات مركزي بلوچستان ادامه دارد. عمده‌ترين كوههاي رشته مركزي، شامل قافلان كوه (در راه تهران ـ تبريز)، كوههاي كركس در جنوب كاشان، كوههاي نائين در يزد، شيركوه در جنوب غربي يزد، كوههاي بارز و شهسواران در كرمان و كوه بزمان در مركز بلوچستان است. نواحي مركزي از نظر وجود كانهاي مختلف اهميت بسيار دارد و از مشخصات طبيعي آن، باران كم، تغييرات ناگهاني هوا، وزش بادهاي سخت، قلّت رودخانه‌هاي دائمي و سيلابي بودن رودهاست. زراعت نيز محدود به بستر رودخانه‌ها يا دامنه كوهستانهاست.

5ـ جلگه‌هاي ساحلي 

جلگه‌هاي ساحلي درياي خزر : حاشيه باريك جنوبي درياي خزر كه بلافاصله بعد از دريا آغاز مي‌شود و امتداد آن تا دامنه‌هاي شمالي البرز مي‌رسد، جلگه‌هاي ساحلي درياي خزر را تشكيل مي‌دهد. طول جلگه‌هاي ساحلي درياي خزر حدود 500 كيلومتر و عرض اين جلگه‌ها در طول خود از آستارا تا رود گرگان همواره متغير و غالباً كمتر از 20 كيلومتر بوده است.

جلگه‌هاي ساحلي خليج فارس و درياي عمان : جلگه‌هاي ساحلي جنوب ايران به طور تقريبي 1480 كيلومتر در مجاورت دو درياي عمان و خليج فارس قرار دارد و رودخانه ميناب، اين منطقه ساحلي را به دو قسمت جلگه ساحلي خليج فارس (از مصب اروند رود تا ميناب) و جلگه ساحلي مكران (از ميناب تا مرز پاكستان) تقسيم مي‌كند. تنگه هرمز در 8 كيلومتري بندرعباس حد فاصل ميان اين دو دريا قرار دارد.

6ـ چاله‌هاي داخلي 

فلات بزرگ ايران كه بخش اعظم آن (حدود ½ مساحت ايران) از رشته‌هاي متوالي و پشت سر هم كوهها و مرتفعات پوشانيده شده، مانند حلقه‌اي تمام اطراف آن را محصور ساخته است. در داخل آن، ميان كوههاي البرز و خراسان و كوههاي مركزي و كوههاي شرقي، بيابانهاي داخلي ايران به مساحت تقريبي 000،320 كيلومتر مربع (در حدود يك پنجم مساحت كشور) قرار دارند كه ارتفاعات آنها را به حوضه‌هاي چندي تقسيم مي‌كند: مهمترين حوضه‌هاي آن يكي حوضه شمالي به نام كوير نمك و ديگري حوضه جنوبي به نام كوير لوت است.

كوير لوت : لوت در جنوب شرقي كشور واقع شده و در حدود 80000 كيلومتر مربع وسعت دارد. لوت را از لحاظ شكل ناهمواري و پراكندگي عوارض جغرافيايي مي‌توان به سه بخش تقسيم كرد: لوت شمالي، لوت جنوبي و لوت مركزي كه وسيع‌ترين و نيز پست‌ترين بخش بيابان لوت است و در آن نمونه‌هاي كامل انواع عوارض مختلف بياباني ديده مي‌شود.

لوت، از لحاظ پوشش گياهي بسيار فقير و قسمت اعظم آن فاقد گياه است. در هيچ قسمتي از ايران سرزميني به اين خشكي و كم‌گياهي ديده نمي‌شود. منطقه فاقد حيات حدود 200 كيلومتر طول و 150 كيلومتر عرض دارد و قسمتهاي مركزي لوت مركزي به كلي فاقد گياه است.

كوير نمك : كوير نمك فضاي وسيع و بستر پر شده يك چاله زمين‌شناسي است كه در جنوب رشته جبال البرز ميان خراسان و سيستان و قم و كاشان و يزد قرار گرفته است. طول آن از شرق به غرب 600 كيلومتر و عرض آن از شمال به جنوب از 100 تا 300 كيلومتر است. سطح آن صاف و هموار با مختصر شيبي از كوهها به پست‌ترين نقطه منتهي مي‌شود.

بخش بزرگي از كوير نمك را شن و سنگ‌ريزه پوشانده است كه اغلب دستخوش باد قرار مي‌گيرند. طوفانهاي سخت، شن آميخته به نمك را مانند امواج دريا به حركت درمي‌آورد و گاهي به شكل تپه‌هاي طولاني به جا مي‌گذارد. اين تلهاي شني كه در اثر وزش باد تغيير جا مي‌دهند، به تپه‌هاي ريگ روان معروفند.

كوير نمك از خشك‌ترين نواحي ايران است: ميزان بارندگي حدود 100 ميلي‌متر و اختلاف درجه حرارت شبانه‌روز در سال بسيار زياد و بين صفر و هفتا درجه است.